Nederland nadert 100% open access, volgende stap is hervorming publicatiesysteem
Actueel
Contact
Het aandeel open access gepubliceerde artikelen blijft toenemen, zo blijkt uit cijfers van Universiteiten van Nederland (UNL). In 2025 was 97 procent van de Nederlandse publicaties open access beschikbaar. Dit is een stijging van 2 procentpunt ten opzichte van 2024. Nederland is internationaal gezien daarmee een van de koplopers. UNL-voorzitter Caspar van den Berg: “Met 97 procent open access zijn we heel dicht bij ons doel om wetenschappelijke kennis zo breed mogelijk beschikbaar te maken. Maar open toegang alleen is niet genoeg. We hebben ook een rechtvaardiger, transparanter en toekomstbestendig publicatiesysteem nodig. Daarvoor moeten universiteiten en uitgevers hun verantwoordelijkheid nemen, maar zijn ook betere Europese regels en een eerlijker btw-regime nodig.”
Contact
Bij open science worden wetenschappelijke artikelen, boeken, proefschriften en soms ook software en onderzoeksdata vrij beschikbaar gemaakt. Zo kan iedereen, van onderzoekers en studenten tot bedrijven en burgers, zonder betaalmuur gebruikmaken van nieuwe kennis. In 2025 zijn ruim 53.000 peer-reviewed artikelen van Nederlandse wetenschappers als open access gepubliceerd. Wereldwijd ligt het percentage overigens rond de 50 procent.
Volgens recente rapporten van Technopolis en Royal Society zijn open access en open science van groot belang voor de wetenschap en op lange termijn voor de Nederlandse economie. Er blijven echter ook uitdagingen in het nationale en internationale publicatiesysteem. Zo staat de kwaliteit momenteel onder druk, bijvoorbeeld door gebrekkige peerreview in zogenaamde rooftijdschriften die snelle publicatieplekken verkopen, fraude via zogeheten paper mills die (nep)onderzoek verkopen en door AI-gegenereerde inhoud. Universiteiten hebben het afgelopen jaar daarom stappen ondernomen om deze uitdagingen zelf aan te pakken, waaronder het vernieuwen van de Open-accessstrategie.
Betere wet- en regelgeving nodig
Daarnaast is er een rol voor de overheid en de Europese Commissie in het verbeteren van de randvoorwaarden. Wetgeving die open onderzoek goed faciliteert en onderzoekers beschermt, blijft achter. Het gebrek aan harmonisatie binnen de Europese Unie zorgt daarnaast voor onzekerheid in een steeds meer digitale wereld. Zo lopen de regels in landen rond auteursrecht en hergebruik sterk uiteen. Het is daarbij essentieel dat Europese en nationale wet- en regelgeving de academische kernwaarden zoals open science waarborgt en dat we het open karakter van wetenschap in Europa behouden. Dit vraagt om een sterke positionering van onderzoekers en onderzoeksinstellingen bij de Europese hervormingsagenda.
Een andere uitdaging is het hoge btw-tarief dat sinds de rechtelijke uitspraak eerder dit jaar van toepassing is op het open-accessmodel. Het hoge tarief maakt deze artikelen duurder en zorgt voor oneerlijke concurrentie tussen open-accesstijdschriften en tijdschriften die ook met abonnementen werken, waar het lage tarief voor geldt. Het weghalen van het hogere tarief door de overheid zou het verschil tussen beide publicatiemodellen kunnen wegnemen.
UNL rapporteert jaarlijks aan de minister van OCW over de Open Access cijfers. In de brief aan de minister worden de resultaten van de jaarlijkse monitor toegelicht. De data inclusief beschrijving komen open beschikbaar op Zenodo.
